Pozitif ve Negatif Pekiştirme: Farkı Nedir, Ceza ile Neden Karışır?

Pozitif pekiştirmede davranışın ardından ortama bir uyaran eklenir; negatif pekiştirmede ise rahatsız edici bir uyaran kaldırılır, önlenir veya ertelenir. Her ikisinde de belirleyici nokta, davranışın gelecekte daha sık görülmesidir. Buradaki pozitif ve negatif, iyi ve kötü anlamına gelmez; ekleme ve çıkarma işlemlerini anlatır.

Pekiştireç ile pekiştirme aynı şey mi?

Pekiştirme bir öğrenme sürecidir. Pekiştireç ise bir davranışla bağlantılı olarak ortaya çıktığında o davranışın tekrarlanma olasılığını artıran uyaran veya durumdur. Günlük dilde ödül dediğimiz her şey, kendiliğinden pekiştireç sayılmaz.

Örneğin bir öğrenciye verilen çıkartma onun için ilgi çekici olmayabilir. Çıkartma verildiği hâlde söz konusu davranış daha sık görülmüyorsa, yalnızca yetişkinin niyetine bakarak pekiştirme gerçekleştiğini söyleyemeyiz. Aynı sonuç, farklı kişilerde veya farklı koşullarda aynı işlevi görmeyebilir.

Pozitif pekiştirme nasıl görünür?

Bir öğrenci çözüm yolunu anlattığında öğretmeni, “İşlemleri sırayla açıklaman düşünceni takip etmemi kolaylaştırdı” der. Bu geri bildirimin ardından öğrenci benzer durumlarda çözüm yolunu daha sık anlatmaya başlarsa pozitif pekiştirmeden söz edilebilir.

Bu örnekte ortama eklenen şey somut bir hediye değil, geri bildirimdir. Ancak her övgünün işe yarayacağı varsayılmamalıdır. Çocuğun nasıl karşılık verdiğini ve hangi davranışın değiştiğini gözlemek gerekir.

Negatif pekiştirme neden ceza değildir?

Aracın emniyet kemeri uyarı sesi, kemer takılınca susar. Sesin kesilmesi nedeniyle kişi sonraki yolculuklarda kemerini daha çabuk takıyorsa, kemer takma davranışı negatif pekiştirilmiş olabilir. Rahatsız edici ses ortadan kalkar; davranışın olasılığı artar.

Ceza ise davranışın gelecekte daha az görülmesiyle tanımlanır. Dolayısıyla ilk soru “Hoşa giden bir şey mi oldu?” değil, “Hangi davranış, bu sonucun ardından arttı mı azaldı mı?” olmalıdır. Bu örnekler kavramları ayırt etmek içindir; birine rahatsızlık vererek davranışını yönlendirme önerisi değildir.

Birincil ve ikincil pekiştireçler ne demek?

Birincil pekiştireçlerin etkisi, daha önce başka pekiştireçlerle eşleştirilmelerine bağlı değildir. Açlık durumunda yiyecek buna örnek olabilir. İkincil, yani koşullu pekiştireçler ise etkilerini öğrenme yoluyla kazanır; farklı şeylere erişim sağlayan para buna örnektir.

Bu ayrım bir ebeveynlik reçetesi değildir. Yiyecek, dinlenme, güvenlik ve ilgi gibi ihtiyaçları bir davranışın karşılığına dönüştürmek yerine, çocuğun ihtiyaçlarını ve içinde bulunduğu koşulları birlikte düşünmek önemlidir.

Gecikmeli pekiştirme ile aralıklı pekiştirme farklıdır

Gecikme, davranış ile onu izleyen pekiştirici sonuç arasında geçen süreyi anlatır. Aralıklı pekiştirme ise davranışın her gerçekleştiğinde değil, yalnızca bazı gerçekleşmelerinde pekiştirilmesidir. Biri zamanlamayla, diğeri pekiştirmenin hangi düzen içinde sunulduğuyla ilgilidir.

Bir çalışmanın ardından geri bildirimin iki gün sonra gelmesi gecikmeye örnektir. Benzer çalışmaların yalnızca bazılarından sonra geri bildirim verilmesi ise aralıklı bir düzeni anlatır. Elbette bu sonuçların gerçekten pekiştirici olup olmadığını anlamak için davranış üzerindeki etkilerine bakılır.

Bu düzenlerin nasıl ayrıldığını pekiştirme tarifeleri ve örnekleri yazısında daha ayrıntılı ele alıyorum.

Günlük hayatta hangi sorular işinize yarar?

Bir örneği değerlendirirken üç noktayı ayırın: Kişi tam olarak ne yaptı? Hemen ardından ne değişti? Benzer koşullarda bu davranış daha sonra nasıl seyretti? Tek bir olaydan kesin sonuç çıkarmak yerine tekrar eden örüntüye bakın.

Çalışma alışkanlıklarınızı ele almak istiyorsanız eğitim, sınav ve kariyer danışmanlığının kapsamını inceleyebilirsiniz. Evde sınırlar ve günlük düzenle ilgili sorular için ebeveyn danışmanlığında konuşulabilecek konular da yol gösterici olabilir.

Bu yazı, psikolojik danışma ve eğitim kapsamında genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Örnekler kavramları açıklamak içindir; kişiye özel bir çalışma planı veya belirli bir sonuç vaadi içermez.

Kaynakça

American Psychological Association. (2018a, April 19). Intermittent reinforcement. In APA dictionary of psychology. https://dictionary.apa.org/intermittent-reinforcement

American Psychological Association. (2018b, April 19). Negative reinforcement. In APA dictionary of psychology. https://dictionary.apa.org/negative-reinforcement

American Psychological Association. (2018c, April 19). Positive reinforcement. In APA dictionary of psychology. https://dictionary.apa.org/positive-reinforcement

American Psychological Association. (2018d, April 19). Reinforcer. In APA dictionary of psychology. https://dictionary.apa.org/reinforcer

Spielman, R. M., Jenkins, W. J., & Lovett, M. D. (2020). Psychology 2e. OpenStax. https://openstax.org/details/books/psychology-2e