Pekiştirme Tarifeleri Nelerdir? Türleri ve Örnekleri
Güncelleme tarihi: 4 gün önce
Kısa cevap: Pekiştirme tarifeleri, bir davranıştan sonra pekiştiricinin ne zaman ve hangi sıklıkta sunulacağını belirleyen düzenlerdir. Sürekli pekiştirmede davranış her gerçekleştiğinde pekiştirilir; aralıklı pekiştirmede ise yalnızca belirli oranlara ya da zaman aralıklarına göre pekiştirme yapılır. Bu düzen, davranışın ne kadar hızlı öğrenildiğini ve pekiştirme kesildiğinde ne kadar sürdüğünü etkiler.
Pekiştirme tarifesi nedir?
Edimsel koşullanmada pekiştirme tarifesi, bir davranışın ardından pekiştiricinin hangi kurala göre sunulacağını anlatır. Pekiştirme, bir davranışın gelecekte görülme olasılığını artıran sonuç olarak tanımlanır. Bu nedenle aynı uyaran herkes için ve her durumda pekiştirici olmayabilir; etkisi davranışta yarattığı değişime göre anlaşılır.
Sürekli pekiştirme
Sürekli pekiştirmede hedef davranış her gerçekleştiğinde pekiştirici sunulur. Yeni bir becerinin ilk kez öğrenildiği aşamada davranış ile sonucu arasındaki bağı hızlı biçimde görünür kılabilir. Örneğin bir öğretmenin öğrencinin ilk alıştırmalarındaki her doğru yanıta hemen geri bildirim vermesi sürekli pekiştirmeye örnektir. Pekiştirme kesildiğinde davranışın görece hızlı azalması mümkündür.
Aralıklı pekiştirme nedir?
Aralıklı ya da kısmi pekiştirmede davranışların yalnızca bir bölümü pekiştirilir. Öğrenme sürekli pekiştirmeye göre daha yavaş ilerleyebilir; buna karşılık davranış, pekiştirme kesildiğinde daha uzun süre devam edebilir. Aralıklı pekiştirme dört temel tarifede incelenir.
Sabit oranlı pekiştirme
Pekiştirici, önceden belirlenmiş sayıda tepkinin ardından sunulur. Örneğin on alışverişten sonra bir ürün hakkı veren sadakat kartı sabit oranlı tarifeye benzer. Bu düzen genellikle yüksek tepki hızı oluşturur; pekiştiriciden sonra kısa bir duraklama görülebilir.
Değişken oranlı pekiştirme
Pekiştirici için gereken tepki sayısı değişir, fakat uzun vadede belirli bir ortalama çevresinde toplanır. Sonucun kaçıncı denemede geleceğinin bilinmediği şans oyunları bu tarifenin klasik örneğidir. Değişken oranlı tarife, yüksek ve ısrarlı tepki örüntüsüyle ilişkilidir; ancak her belirsiz sonuç durumu bu kavramla açıklanmaz.
Sabit aralıklı pekiştirme
Belirli bir zaman aralığı geçtikten sonraki ilk uygun tepki pekiştirilir. Haftalık sınava yaklaşırken çalışma davranışının artması bu düzene benzetilebilir. Aralığın başında daha az, sonuna doğru daha sık tepki görülmesi sabit aralıklı tarifenin ayırt edici örüntüsüdür.
Değişken aralıklı pekiştirme
Değişen zaman aralıklarından sonra gerçekleşen ilk uygun tepki pekiştirilir. Bir yöneticinin çalışmayı önceden belli olmayan zamanlarda kontrol etmesi buna örnek olabilir. Sonraki kontrolün zamanı bilinmediği için davranış genellikle düzenli ve orta düzeyde sürer.
Pekiştirme tarifeleri arasındaki temel farklar
• Sürekli pekiştirme: Her uygun tepki pekiştirilir; öğrenme hızlı, sönme görece hızlı olabilir.
• Sabit oranlı tarife: Belirli sayıda tepki ölçüttür.
• Değişken oranlı tarife: Gereken tepki sayısı değişir.
• Sabit aralıklı tarife: Sabit bir zaman aralığından sonraki ilk tepki ölçüttür.
• Değişken aralıklı tarife: Değişen zaman aralıklarından sonraki ilk tepki ölçüttür.
Pekiştirme tarifeleri neden önemlidir?
Tarifenin yapısı, davranışın edinilme hızını, tepki örüntüsünü ve pekiştirme sonlandırıldığında davranışın ne kadar sürebileceğini etkiler. Eğitim ve günlük yaşam örneklerini değerlendirirken davranışın işlevini, bağlamı ve pekiştiricinin kişi için gerçekten nasıl bir sonuç oluşturduğunu birlikte ele almak gerekir.
Pekiştirme, ödül ve ceza aynı şey midir?
Hayır. Pekiştirme, davranışın gelecekteki olasılığını artıran sonuçtur; günlük dildeki “ödül” sözcüğüyle her zaman aynı anlama gelmez. Pozitif pekiştirmede bir uyaran eklenir, negatif pekiştirmede rahatsız edici bir uyaran kaldırılır. Her ikisi de davranışı artırır. Ceza ise davranışı azaltmaya yönelik bir sonuçtur.
İlgili yazılar
Pozitif ve negatif pekiştireçler: https://www.fuatcancaliskan.com/post/pozitif-ve-negatif-pekiştireçler-öğrenme-süreçlerindeki-temel-kavramlar
Edimsel ve klasik koşullanma arasındaki farklar: https://www.fuatcancaliskan.com/post/edimsel-koşullanma-ve-klasik-koşullanma-arasındaki-farklar-derinlemesine-bir-i-nceleme
Bilgilendirme notu: Bu yazı, psikolojik danışma ve eğitim çerçevesinde genel bilgi sunmak amacıyla hazırlanmıştır. Kişiye özel değerlendirme, tanı veya tedavi yerine geçmez ve belirli bir sonuç vadetmez. Sağlık alanında değerlendirme gerektiren durumlarda yetkili sağlık kuruluşlarına başvurulması uygundur.
Yorumlar