top of page
  • Fuat Can Çalışkan

Öğrenme ve Davranış Değişimi: Koşullanarak Öğrenme

Öğrenme, insanların deneyimler aracılığıyla yeni bilgi ve davranışlar kazandıkları hayati bir süreçtir. Bu yazıda, öğrenmenin tanımı ve öğrenmenin temel türlerinden olan koşullanarak öğrenme üzerine derinlemesine bir bakış sunacağım. İnsanlar ve organizmalar için öğrenme, hayatlarını zenginleştiren ve değiştiren bir süreçtir. İster çocukluk döneminden başlayarak isterse yaşam boyu süren bir süreç olarak olsun, öğrenme insanların dünyayı anlamalarına, uyum sağlamalarına ve gelişmelerine yardımcı olur.


Öğrenmenin Tanımı:

Öğrenme, deneyimler yoluyla yeni bilgi veya davranışların kazanılma sürecidir. Bu, insanların çevreleriyle etkileşimde bulunurken öğrenme yoluyla büyüdükleri ve geliştikleri bir süreçtir. Öğrenme, insanların yaşamları boyunca karşılaştıkları farklı deneyimlerle şekillenir ve bireylerin bilgi ve becerilerini genişletmelerine olanak tanır.


Şeffaf tahta üzerine yazı yazan bir kadın ve fikir alışverişi yapan insanlar.

Temel Öğrenme Türleri:


İlişkisel Öğrenme

İlişkisel öğrenme, bireylerin deneyimleri sonucunda belirli olayların bir arada meydana geldiğini öğrenmelerini içerir. Bu tür öğrenme, iki veya daha fazla uyarıcının birlikte gerçekleştiği olayları anlama ve bu ilişkileri tanıma yeteneğini içerir.

  • Klasik Koşullanma: Klasik koşullanma, iki veya daha fazla uyarıcının birlikte gerçekleştiği bir süreci öğrenmeyi içerir. Örneğin, bir zil sesi ile yemek zamanı arasında bir ilişki kurabiliriz. Bu tür öğrenme, otomatik tepkilere neden olur ve genellikle "yanıt davranışı" olarak adlandırılır.

  • Edimsel Koşullanma: Edimsel koşullanma, bireylerin bir davranış ile sonuçları arasındaki ilişkiyi öğrenmelerini içerir. Örneğin, bir fare bir düğmeye basarak yiyecek elde ediyorsa, bu davranışın sonucunda yiyecek elde edebileceğini öğrenmiştir.


Sınıfta el kaldıran öğrenci ve sınıf ortamı

Klasik Koşullanma: Öğrenmenin Temel Taşı

Klasik koşullanma, psikolojide öğrenme süreçlerinin temel taşlarından biri olarak kabul edilir ve Rus fizyolog Ivan Pavlov tarafından 20. yüzyılın başlarında keşfedilmiştir. Bu öğrenme türü, bireylerin belirli uyarıcılar arasında otomatik bir ilişki kurmasını içerir. Özellikle refleks davranışları ve tepkileri açıklamak için kullanılır.


Klasik koşullanmanın temel özelliklerini daha ayrıntılı bir şekilde ele alacak olursam:

  • İki Uyarıcı İlişkisi: Klasik koşullanmada, iki temel uyarıcı bulunur: koşulsuz uyarıcı (KU) ve koşullu uyarıcı (ÇU). Koşulsuz uyarıcı, başlangıçta herhangi bir öğrenme veya koşullandırma gerektirmeyen doğal bir uyarıcıdır. Örneğin, bir dilanlatıcı (KU) ile bir köpeğin yemeği görmesi (ÇU) bu klasik koşullanmanın temelini oluşturur.

  • Koşullu Uyarıcı (ÇU): Koşullu uyarıcı, başlangıçta bir tepkiyi tetiklemeyen ancak koşulsuz uyarıcı ile eşleştirildikten sonra bu tepkiyi tetikleyen bir uyarıcıdır. Örneğin, bir zil sesi (ÇU) başlangıçta köpeğin tükürük salgılamasına neden olmaz, ancak yemeği görmesiyle birlikte bu tepkiyi tetikleyebilir.

  • Koşulsuz Tepki (KT): Koşulsuz tepki, koşulsuz uyarıcıya karşı doğal olarak gelişen bir tepkidir. Örneğin, köpeğin yemeği gördüğünde tükürük salgılaması (KT) koşulsuz bir tepkidir.

  • Koşullu Tepki (ÇT): Koşullu tepki, koşullu uyarıcı ile ilişkilendirilen ve öğrenme sonucu gelişen bir tepkidir. Örneğin, köpeğin zil sesini işittiğinde tükürük salgılaması (ÇT) koşullu bir tepkidir.

Öğrenme Süreci: Klasik koşullanma süreci, öğrenenin koşullu uyarıcı ile koşulsuz uyarıcı arasında bir ilişki kurmasını içerir. Bu süreç aşamalı olarak gerçekleşir:

  1. İlk Aşama (Uyarıcı Eşleştirmesi): Koşulsuz uyarıcı (örneğin, yemek) ile koşullu uyarıcı (örneğin, zil sesi) bir arada sunulur. Bu aşamada, köpek yemeği gördüğünde tükürük salgılaması doğal bir tepkidir, ancak zil sesi yemekle ilişkilendirilmez.

  2. İkinci Aşama (ÇT Gelişimi): Koşullu uyarıcı (zil sesi) artık koşulsuz uyarıcı (yemek) ile ilişkilendirilir. Köpek, zil sesini işittiğinde tükürük salgılamaya başlar. Bu noktada, zil sesi koşullu uyarıcı olarak işlev görür ve tükürük salgılama tepkisini tetikler.

Örnek: Pavlov'un klasik deneyi, bu tür öğrenmenin temelini oluşturur. Köpeğin yemeği gördüğünde tükürük salgılaması doğal bir tepkidir (KT). Ancak, bu deneyde, zil sesi (ÇU) yemekle (KU) ilişkilendirilir. Sonuç olarak, köpek zil sesini işittiğinde bile tükürük salgılamaya başlar (ÇT).


Klasik koşullanma, bir uyarıcının başka bir uyarıcıyla ilişkilendirilmesi yoluyla öğrenme sürecini açıklar. Bu tür öğrenme, birçok davranışsal ve duygusal tepkinin temelini oluşturur ve psikoloji alanında önemli bir konsepttir.


bir odada yerde duran ahşap figür ve oyuncaklar

Edimsel Koşullanma: Öğrenme ve Davranış Değişikliği

Edimsel koşullanma, psikolojide öğrenme süreçlerinin temel bir bileşenidir ve bireylerin davranışlarını nasıl öğrendiklerini ve değiştirdiklerini açıklar. Bu öğrenme türü, davranışın sonuçlarına dayalı olarak yeni davranışların öğrenilmesini içerir. Edimsel koşullanma, B.F. Skinner tarafından geliştirilen davranışçı öğrenme teorisi ile ilişkilendirilir.


Temel Kavramlar:

  • Edimsel Davranış: Edimsel koşullanma, bireyin çevresindeki dünyayı keşfetmesi ve davranışlarını bu çevreye uygun şekilde uyarlamasıyla ilgilidir. Bu davranışlar, bireyin çevresiyle etkileşimde bulunmasını sağlar.

  • Güçlendirici ve Cezalandırma: Edimsel koşullanmada davranışlar sonuçlarla birlikte gelir. Eğer bir davranış hoşnut edici sonuçlar doğurursa, bu davranışın tekrarlanma olasılığı artar (tutum). Eğer bir davranış hoşnutsuz sonuçlar doğurursa, bu davranışın tekrarlanma olasılığı azalır (cezalandırma).

Temel İlkeler:

  • Pozitif Güçlendirici: Pozitif güçlendirici, bir davranışın ardından hoşnut edici bir uyarıcının (örneğin, ödül veya takdir) verilmesini içerir. Örneğin, bir öğrenci bir sınavda yüksek not aldığında ödüllendirilirse, yüksek not alma davranışı pozitif güçlendirici pekiştirilir ve tekrarlanma olasılığı artar.

  • Negatif Güçlendirici: Negatif güçlendirici, bir davranışın ardından hoşnutsuz bir durumun ortadan kaldırılmasını içerir. Örneğin, bir kişi baş ağrısı çekiyorsa ve bu ağrıyı hafifletmek için bir ilaç alırsa, ilaç alma davranışı negatif güçlendirici pekiştirilir.

  • Pozitif Cezalandırma: Pozitif cezalandırma, bir davranışın ardından hoşnutsuz bir uyarıcının (örneğin, eleştiri veya ceza) verilmesini içerir. Örneğin, bir çocuk kötü bir davranış sergilediğinde, ebeveynler tarafından cezalandırılması pozitif cezalandırmadır.

  • Negatif Cezalandırma: Negatif cezalandırma, bir davranışın ardından hoşnut edici bir durumun ortadan kaldırılmasını içerir. Örneğin, bir öğrenci ders çalışmayı bıraktığında, bilgisayar oyunu oynama hakkının alınması negatif cezalandırmadır.

Örnek: Öğrenme kuramları, edimsel koşullanmanın birçok yönünü açıklamak için kullanılabilir. Örneğin, iş yerinde daha fazla iş yapmak isteyen bir çalışan, ekstra işlerini tamamladığında yöneticinin övgüsünü alabilir (pozitif güçlendirici). Bir başka örnek, bir öğrencinin geçmişteki kötü notlarının sonucunda video oyunlarına erişiminin kısıtlanmasıdır (negatif cezalandırma).


Sonuç olarak, edimsel koşullanma, davranış değişikliği ve öğrenme süreçlerinin anlaşılmasına yardımcı olan önemli bir psikolojik kavramdır. Bireylerin davranışlarını çevresel koşullara göre uyarlamalarını açıklar ve bu nedenle birçok uygulama alanında kullanılır.


Öğrenme ve Psikoloji: Öğrenme sürecini anlamak, psikoloji alanının temel bir taşıdır. Psikologlar, insanların nasıl öğrendiklerini, öğrenme süreçlerini nasıl iyileştirebileceklerini ve öğrenme güçlüklerini nasıl çözebileceklerini araştırırlar. Bu bilgiler, eğitim, klinik psikoloji ve çeşitli diğer alanlarda uygulanır.


Öğrenme, insan davranışlarının ve zihinsel süreçlerin temel bir parçasıdır. İnsanlar, deneyimler yoluyla yeni bilgi ve beceriler kazanırken öğrenme süreciyle büyürler. Bu temel öğrenme türleri, davranış bilimleri ve psikoloji alanında ayrıntılı bir şekilde incelenir ve insanların çevrelerine uyum sağlamalarına yardımcı olur.

6 görüntüleme0 yorum

Son Yazılar

Hepsini Gör

Comments


bottom of page